HISTORIA KATEDRY


Początki


Pierwsza wzmianka o kościele św. Piotra Apostoła, jako pierwszego z trzech kościołów legnickich, pochodzi z 1192 roku. Prawdopodobnie był to drewniany niewielki kościółek, zwany „górnym”, umiejscowiony przy rozwijającym się rynku. W dokumencie Henryka Brodatego z 1208 roku jest wymieniony kościół św. Piotra i młyn, który pomagał w utrzymaniu klasztoru w Trzebnicy. W 1225 roku kościół św. Piotra został wybudowany z kamienia. Potwierdzają to ostatnie wyniki badań archeologicznych, które w 1989 roku przeprowadzili prof. Rozpędowski i mgr Lasota. Kościół ten w czasie najazdu tatarskiego i bitwy na Legnickim Polu, w kwietniu 1241 roku, został spalony i zniszczony. Po odejściu Tatarów, został jednak wkrótce odbudowany i stał się kościołem parafialnym.

Do chwili lokalizacji miasta Legnicy życie jej mieszkańców koncentrowało się wokół starego targu i znajdującego się w pobliżu zamku kościoła Najświętszej Maryi Panny, zwanego „dolnym”

W 1248 r. miasto stało się stolicą Księstwa Legnickiego i dzięki lokacji na prawie magdeburskim ok. 1264 r., zaczęło się szybko rozwijać. Jego życie zaczęło się koncentrować coraz bardziej wokół powstającego nowego rynku i stojącego przy nim kościoła św. Piotra, który stawał się najważniejszą świątynią nowego miasta.



Świątynia Wilandowska


Już na początku XIV w. kościół św. Piotra okazał się zbyt mały i za skromny, by sprostać ambicjom rozwijającej się Legnicy, więc przystąpiono do budowy kościoła znacznie większego i piękniejszego.

W tym celu sprowadzono z Wrocławia mistrza Wilanda, który w 1333 roku, podjął się budowy tej świątyni na wzór kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu. W swoich projektach Wiland pragnął rozbudować i przebudować świątynię tak, aby nadać jej rangę kościoła bazylikowego. W kontrakcie z Radą Miasta, mistrz Wiland za sumę 150 grzywien miał wybudować mury kościoła, wieże, portale, filary i sklepienia. Nie doczekał się jednak pełnej realizacji wzniesienia zaprojektowanej przez siebie świątyni. W 1338 roku wybuchł pożar i dokonał wielu zniszczeń. Po pożarze Rada Miasta wyasygnowała znaczne nowe fundusze na odbudowę i dalszą rozbudowę kościoła św. Piotra. Ten fakt pozwala przypuszczać, jak ważną rolę wśród społeczności legnickiej odgrywała ta świątynia, stanowiąc już wtedy centrum życia społecznego, religijnego i parafialnego miasta. Nazywano ją głównym kościołem miasta i spełniała funkcję legnickiej fary.

Rozpoczętą budowę świątyni w 1333 roku kontynuowano w dość szybkim tempie. W 9 lat później, biskup Wacław z Pogorzeli wyznaczył datę poświęcenia kościoła na 20 września 1342 roku. W tym to okresie kościół otrzymał drugiego patrona – św. Pawła. Faktycznie konsekracji kościoła dokonał wcześniej – na początku roku 1341 – biskup Nankier, przybyły do Wrocławia ze stolicy biskupiej królewskiego Krakowa. Był to zabieg dość powszechnie stosowany w średniowieczu, umożliwiający jednoczesne funkcjonowanie świątyni i kontynuowanie prac budowlanych.

Wkrótce zmarł mistrz Wiland i w ten sposób zakończył się tzw. wilandowski etap budowy kościoła św. Ap. Piotra i Pawła. Trudno było znaleźć nowego mistrza budowlanego. Organizatorem dalszej budowy został burmistrz miasta Heinrich Ysinberg.

Wnętrze kościoła zbudowano w formie trójnawowej. Posiada ono charakter pseudobazylikowy. Nawa główna jest znacznie wyższa od naw bocznych i ma sklepienie sieciowe, a nawy boczne – sklepienie krzyżowe. Sklepienie części prezbiterialnej ma kształt żebrowy. Inny rodzaj sklepienia posiadają boczne kaplice. Występują one w formie gwiaździstej. Chór powiększono o tzw. glorię i zachodnie filary. Z czasu przed pożarem miasta, zachowały się najstarsze przypory. Okrągłe okno między wieżami kościoła – tzw. rozeta – jest obecnie najstarszą częścią kościoła.

Dalszą budowę w latach 1370-1378 prowadził mistrz Conrad z Krakowa, którego pobyt w Legnicy jest potwierdzony do roku 1390. Z tego okresu pochodzą portale głównego wejścia do świątyni po stronie zachodniej i północnej.

Prace wykończeniowe wnętrza świątyni miały miejsce w latach 1378-1390. Podjął się ich majster Klaus Parlirer, a mistrz murarski Vielkunst wykonał okienne obramowania gotyckie.



Średniowieczne pielgrzymki


W okresie średniowiecza w kościele tym został wybudowany gotycki ołtarz ku czci św. Mikołaja, który cieszył się wielkim kultem i był miejscem licznych pielgrzymek.

W tym samym okresie w nawie głównej kościoła znajdował się ołtarz, na którym przedstawiono klęczącego Chrystusa podczas modlitwy na Górze Oliwnej, a za nim św. Jadwigę Śląską. Jak zapisano w kronikach, ołtarz ku czci św. Jadwigi, matki ludu śląskiego, był miejscem do którego przychodzili pątnicy i liczne pielgrzymki.

Na północnym filarze kościoła wisiał krzyż z korpusem Chrystusa naturalnej wielkości, ufundowany w 1493 roku. Ściągał on również licznych pątników i mieszkańców Legnicy. Jak podaje tradycja, modlący się do Chrystusa, przy tym krzyżu doznawali wielu łask.


Rozbudowa


W XV wieku, pomiędzy przyporami naw bocznych zaczęto dobudowywać kaplice i powstało ich 9. Od tego czasu świątynia posiada charakter pięcionawowy. Fundatorami kaplic były bogate rody mieszczańskie, poszczególne cechy rzemieślnicze, patrycjat miejski i bractwo kurkowe.

Jedna z kaplic (rodziny von der Heyde), wybudowana 1420 r., wyróżnia się pięknymi gwiaździstymi sklepieniami i wiszącymi zwornikami. Jej budowniczym był prawdopodobnie francuski kamieniarz sprowadzony do Legnicy przez Ludwika II z Saint-Denis.

Jako ostatnia, w początkach XVI w., powstała kaplica bractwa Św. Piotra (rozebrana w XIX w.).

Jedną z przyczyn fundowania kaplic w kościele świętych Ap. Piotra i Pawła, było prawo pochówku w obrębie świątyni. Z tego okresu zachowało się wiele płyt nagrobkowych i epitafiów. Są one umieszczone na filarach, w kaplicach i na murach zewnętrznych. Epitafia te i nagrobki mówią o pobożności tamtych ludzi. Ich bogata symbolika i treść eschatologiczna pobudza każdego do refleksji. Wśród wielu tego typu tablic można znaleźć epitafium proboszcza kościoła św. Piotra i Pawła oraz kanonika wrocławskiego i legnickiego Zygmunta Atcze (zm. 1482).


``Czyja władza - tego religia``


Na początku wieku XVI kościół św. Ap. Piotra i Pawła, jak wiele innych świątyń, został przejęty przez zwolenników nauki Marcina Lutra. Obowiązywała wówczas powszechnie stosowana zasada: „cuius regio, eius religio” – czyje panowanie, tego religia. W ten oto sposób za panowania Fryderyka II w roku 1524 protestanci wzięli w użytkowanie kościół św. Ap. Piotra i Pawła. Fryderyk II obdarował główny kościół miasta wielkim przywilejem. Od 21 listopada 1535 roku świątynia została zwolniona od wszelkich opłat i podatków. Zaoszczędzone w ten sposób fundusze przeznaczane były na utrzymanie tego zabytkowego kościoła.



Epoka renesansu


W okresie renesansu przy kościele św. Ap. Piotra i Pawła została założona biblioteka. Jej zbiory gromadził proboszcz parafii Bartłomiej Rörzdorf, który w roku 1540 złożył na ten cel 200 talarów. Książę Fryderyk III także wzbogacił księgozbiór ofiarowując cenne książki. Była to jedna ze słynnych bibliotek na Dolnym Śląsku. W 1658 r. Teofil Patisens skatalogował tę bibliotekę. Do roku 1845 zawierała ona 8000 dzieł, m.in. znajdowały się tam manuskrypty na pergaminie i inkunabuły z końca XV wieku.

Od 1581 roku odnotowuje się także intensywny rozwój szkoły istniejącej przy legnickiej farze, która do 1826 r. mieściła się w budynku przy ul. św. Piotra 4. Szkoła parafialna św. Piotra i Pawła została założona w 1309 roku. W XIII wieku uczniem tejże szkoły parafialnej oraz późniejszym jej nauczycielem był polski uczony fizyk i matematyk Witelon.

Od 1552 r. w parafii św. Ap. Piotra i Pawła była prowadzona na szeroką skalę działalność charytatywna. Każdego tygodnia parafianie byli zobowiązani do składania ofiar na potrzeby biednych. Utrwalił się też zwyczaj przynoszenia pieczywa dla potrzebujących. W pierwszej kolejności otrzymywały pomoc rodziny wielodzietne, które wraz z dwoma świadkami przychodziły po zapomogę. Ta dobroczynna działalność budziła uznanie i powszechny szacunek mieszkańców Legnicy.

W tym czasie legnicka fara wzbogaciła się o nowe dzieła sztuki stolarskiej i kamieniarskiej. Drewniana renesansowa stalla rajców miejskich została wykonana w 1568 roku. W górnej części baldachimu wspartego na bogato zdobionych kolumnach, znajduje się herb miasta oraz święci Ap. Piotr i Paweł. Stalla ta umieszczona w części prezbiterialnej kościoła wyróżniała ojców miasta, którzy w swojej działalności mieli na uwadze dobro świątyni służącej mieszkańcom Legnicy.

Ozdobą kościoła i prawdziwym arcydziełem sztuki sakralnej w kamieniu jest ambona z białego piaskowca wykonana w okresie renesansu, w latach 1586-1588. Fundatorem ambony był płatnerz Aleksander Eckstein, który wyasygnował na ten cel sumę 150 talarów, a wykonawcą znakomity rzeźbiarz legnicki Kasper Berger.

Kamienna ambona, która znajdowała się w pobliżu loży książęcej, została zdemontowana podczas neogotyckiej przebudowy świątyni w latach 1892-1894 i przeniesiona na obecne miejsce.

Na przeciw ambony znajdowała się loża książęca. Po jej zewnętrznej stronie umieszczone były obrazy przedstawiające bitwę z Tatarami pod Legnicą.


Wojna, pożary, katastrofy


Według relacji pastora Zieglera, w czasie wojny 30-letniej (1618-1648) ten legnicki kościół spełniał także rolę szpitala, do którego zwożono rannych z pobliskich terenów objętych walkami.

Podczas pożaru, jaki wybuchł w Legnicy 11 listopada 1648 roku, została spalona wieża i zegar z 1592 roku. Zniszczone zostały także dzwony. Podpalenia dokonał rekrut Gaspar, rzekomo pod namową rotmistrza szwedzkiego Horna. Podpalacz mocą wyroku sądowego został spalony na stosie 8 października 1649 roku.

Wieża została odbudowana w latach 1649-1651 z funduszy zebranych w Brzegu, Nysie, Lubaniu, Zittau i Zgorzelcu. W 1654 roku wieżę pokryto blachą miedzianą. Nowy zegar wieżowy został wykonany w 1652 roku przez mistrza Eugerta z Wrocławia.

Remont kościoła w 1665 roku został pokryty z funduszy nałożonych przez straż miejską mandatów za import obcego piwa i za występki przeciwko VI przykazaniu Bożemu: „Nie cudzołóż”.



Wszechwładny barok


Okres baroku zaznaczył się w tej świątyni monumentalnym dziełem. Jest nim ołtarz główny. W roku 1743 rozpoczęto gruntowną odnowę wnętrza kościoła. Po czterech latach, w 1747 roku powołano z inicjatywy Rady Miejskiej, komitet budowy nowego ołtarza. Zgromadzono na ten cel 1800 talarów. Rzemieślnicy legniccy, zrzeszeni w cechach, bezpłatnie ofiarowali swoją pomoc przy budowie ołtarza. Rzeźby ołtarza wykonał Krystian Grünewald, słynny Legniczanin. Obraz Chrystusa Zmartwychwstałego, namalował wrocławski malarz Jan Henryk Kynast. Poświęcenia ołtarza dokonał w listopadzie 1756 roku pastor Jonatan Krause. Jego następca, Fryderyk Engelbert Albinus dokończył budowy ołtarza w 1767 roku. Polichromię i złocenia wykonał malarz legnicki Jan David za sumę 1200 talarów.


Dziewiętnastowieczna geotyzacja


W 1811 roku, w czasie przeprowadzanego remontu, wiele cennych płaskorzeźb i malowideł zatynkowano. W XIX w. dokonano gruntownej przebudowy kościoła. Profesorowie Królewskiej Akademii Budownictwa w Berlinie, dwukrotnie odrzucili przedłożone plany przebudowy świątyni. Dopiero trzeci projekt prof. Otzena został zatwierdzony do realizacji.

Otzen w swoich planach architektonicznych, nawiązał do historycznego projektu mistrza Wilanda z 1333 roku. Pragnął w ten sposób nadać kościołowi wzniosły styl bazylikowy. Prace nad przebudową świątyni rozpoczęto w 1892 roku i trwały dwa lata. W tym to czasie, zewnętrzną część murów kościoła oblicowano cegłą maszynową, odbudowano szczyt zachodni, dokonano renowacji portali, rozety, kamiennych oblicowań okiennych, jak również dokonano zmian w architekturze kaplic bocznych, zmieniono witraże, wprowadzono instalację elektryczną, dobudowano także drugą wieżę od strony południowej, która zmieniła pejzaż miasta.

Na jednej z wież kościoła znajdowało się mieszkanie strażaka, który dzień i noc obserwował panoramę miasta czuwając nad jego bezpieczeństwem. (Pozostałości po tym locum istnieją do dnia dzisiejszego.) W razie pożaru lub innych nieszczęść, strażak uderzał w dzwony alarmowe, wywieszał flagę wskazując kierunek niebezpieczeństwa. Ta ważna społecznie i zaszczytna służba miała także inne znaczenie. Codziennie oprócz piątków i Wielkiego Tygodnia, strażacy sygnałem dźwięku trąbki odmierzali upływający czas.

Wielką atrakcją dla mieszkańców Legnicy i odwiedzających miasto były kuranty na wieży kościoła, które w oznaczonym czasie wydzwaniały melodię pieśni religijnej. Legnickie kuranty budziły powszechny zachwyt, nie tylko wśród mieszkańców Śląska. W czasie II wojny światowej zostały zdemontowane i zabrane.

W wieku XIX kościół św. Ap. Piotra i Pawła, który od samego początku był centralną świątynią miasta, nabrał jeszcze większego znaczenia w życiu społecznym miasta. Od roku 1830 wprowadzono zwyczaj pochodu członków władz miejskich i nauczycieli z ratusza do kościoła, w którym odbywało się okolicznościowe nabożeństwo w intencji zgromadzonych. Nabożeństwa te odbywały się co roku w dniu 25 czerwca. Również od 1830 roku, w dniu 26 czerwca, każdego roku organizowano specjalne nabożeństwo dla dzieci i młodzieży ze szkół legnickich. Udział dzieci i młodzieży we wspólnej modlitwie wytwarzał szczególną atmosferę wzajemnego szacunku, życzliwości i poszanowania wśród młodych i kadry nauczycielskiej.



Powrót katolików


Od roku 1947 kościół św. Ap. Piotra i Pawła stał się na powrót świątynią katolicką. Pierwszym proboszczem w powojennej historii parafii był ks. prałat Tadeusz Łączyński. Lata jego duszpasterstwa przypadły na bardzo trudny okres walki komunistycznych władz ateistycznych z Kościołem i religią. Mimo prześladowań i przeciwności, ks. Łączyński z całym zapałem troszczył się o dobro duchowe wiernych i o świątynię. Mimo tych trudnych dla Kościoła czasów, przeprowadził wiele poważnych remontów świątyni. W pamięci Legniczan pozostał jako człowiek nieugięty, a przede wszystkim jako troskliwy duszpasterz i dobry człowiek. Do tej pory wielu Legniczan wspomina Go z sentymentem i wdzięczna pamięcią.

Drugim proboszczem parafii Św. Apostołów Piotra i Pawła został w 1988 roku ks. Władysław Bochnak, długoletni wychowawca w Metropolitalnym Wyższym Seminarium Duchownym we Wrocławiu, a równocześnie Dyrektor Archidiecezjalnej Caritas. Ks. Bochnak został przysłany do Legnicy przez ówczesnego Metropolitę Wrocławskiego Henryka Kardynała Gulbinowicza, ze specjalną misją przygotowania kościoła św. Piotra i Pawła na przyszłą Katedrę Legnicką.

Zasługi w tej dziedzinie, przyszłego księdza Infułata Władysława Bochnaka są nieocenione, nie tylko w kwestii podejmowanych licznych i kosztownych remontów świątyni, ale także w tworzeniu odpowiedniego „klimatu” dla powstania nowej Diecezji Legnickiej. Jego umiejętności i dyplomacja w kontaktach nie tylko z miejscowymi władzami, ale także przedstawicielami wojska radzieckiego, stacjonującego wówczas w Legnicy, stworzyły właściwy klimat dla powstania Diecezji Legnickiej, powołanej przez Ojca Świętego Jana Pawła II w dniu 25 marca 1992 r. Od tej pory kościół św. Apostołów Piotra i Pawła stał się Katedrą nowej Diecezji i Jej pierwszego Biskupa, którym został mianowany dotychczasowy Biskup Pomocniczy Archidiecezji Wrocławskiej J.E. Biskup Tadeusz Rybak.

Ks. Infułat poza gorliwym wypełnianiem obowiązków proboszcza parafii katedralnej, podejmował także wiele zadań ogólnodiecezjalnych. Przede wszystkim był Wikariuszem Generalnym Biskupów Legnickich i wykładowcą w Papieskim Fakultecie Teologicznym we Wrocławiu i w Wyższym Seminarium Duchownym w Legnicy, z tytułem doktora habilitowanego teologii, profesora belwederskiego nauk teologicznych.

Ks. Infułat Władysław Bochnak przeszedł na emeryturę 27 czerwca 2011 r. Odszedł do wieczności 1 listopada 2014 i spoczął w krypcie Katedry Legnickiej.

Po przejściu Księdza Infułata na emeryturę, ówczesny Biskup Legnicki J.E. Ks. Biskup Stefan Cichy, powołał na urząd proboszcza parafii św. Apostołów Piotra i Pawła w Legnicy i Katedry Legnickiej księdza prałata Roberta Kristmana, dotychczasowego proboszcza parafii św. Jacka w Legnicy i Kustosza tamtejszego Sanktuarium. Po objęciu obowiązków duszpasterskich nowy proboszcz przystąpił także do kontynuacji prac remontowych w Katedrze. Za jego czasów przeprowadzono m.in. dokładną renowację polichromii wnętrza Katedry w nawie głównej.

Ks. Robert Kristman aktualnie pełni funkcję proboszcza Katedry oraz jest także wicekanclerzem Legnickiej Kurii Biskupiej i dziekanem Legnickiej Kapituły Katedralnej.


Ojciec Święty Jan Paweł II w katedrze legnickiej


Niezwykle ważnym wydarzeniem w historii Legnickiej Katedry była wizyta w niej Ojca Świętego Jana Pawła II, który przybył do Legnicy z Wizytą Apostolską w dniu 2 czerwca 1997 r. Przed południem na „legnickich polach” celebrował Eucharystię podczas której ukoronował słynący łaskami Obraz Matki Bożej Łaskawej z Krzeszowa, głównego Sanktuarium Diecezji Legnickiej, a w godzinach popołudniowych nawiedził ustanowioną przez siebie Legnicka Katedrę.

Obecność Św. Jana Pawła II upamiętnia tablica poświęcona temu wydarzeniu oraz szczególne pamiątki jakie Ojciec Święty pozostawił w Katedrze, tj. ornat w którym celebrował Mszę św. w Legnicy oraz kielich mszalny i patenę. W Katedrze znajduje się dedykowany św. Janowi Pawłowi ołtarz oraz jego Relikwie.



Katedra Biskupów Legnickich


Święty Papież Jan Paweł II, dnia 25 marca 1992 roku wydał bullę „Totus Tuus Poloniae Populus”, na mocy której powołał do istnienia Diecezję Legnicką, wyodrębnioną z części terytorium Archidiecezji Wrocławskiej, a dotychczasowy kościół parafialny pw. św. Ap. Piotra i Pawła podniósł do godności kościoła katedralnego.

Równocześnie głównymi patronami diecezji ustanowił Świętych Apostołów Piotra i Pawła oraz nadał drugorzędnego patrona – Św. Józefa Opiekuna Zbawiciela. (Po stronie lewej na pierwszym filarze od prezbiterium został umieszczony obraz przedstawiający św. Józefa z Dzieciątkiem Jezus. Święty Józef jest drugim Patronem Diecezji Legnickiej i Orędownikiem Bractwa, które erygował Biskup Legnicki Tadeusz Rybak 19 marca 1995 roku w Katedrze. Obraz ten jest dziełem nieznanego malarza z XVIII w.)


Biskupi Legniccy


Na pierwszego Biskupa Legnickiego Ojciec Święty Jan Paweł II powołał dotychczasowego biskupa pomocniczego z Archidiecezji Wrocławskiej – Biskupa dra Tadeusza Rybaka. Ingres Pierwszego Biskupa Legnickiego do Katedry odbył się 24 maja 1992 r. Biskup Tadeusz Rybak pełnił swój urząd do 30 kwietnia 2005, osiągnąwszy wiek emerytalny.

Zawołanie Biskupa Rybaka: PER CHRISTUM IN SPIRITU AD PATREM

(Przez Chrystusa w Duchu do Ojca)

 

Drugim Biskupem Legnickim, został ustanowiony przez Ojca Świętego Jana Pawła II dnia 19 marca 2005 r. dotychczasowy biskup pomocniczy Archidiecezji Katowickiej – Biskup dr Stefan Cichy. Ingres Biskupa Cichego do Katedry Legnickiej odbył się 30 kwietnia 2005 r. Dnia 16 kwietnia 2014 roku Papież Franciszek przyjął rezygnację bpa S. Cichego z urzędu biskupa diecezjalnego, z racji osiągnięcia wieku emerytalnego i mianował Go Administratorem Apostolskim Diecezji Legnickiej, aż do kanonicznego objęcia diecezji przez nowego Biskupa Legnickiego.

Zawołanie biskupie: PER CRUCEM AD LUCEM

(Przez Krzyż do światła)

 

Trzecim Biskupem Legnickim, pełniącym obecnie ten urząd, jest Biskup prof. dr hab. Zbigniew Kiernikowski, który kanonicznie objął władzę pasterską 27 czerwca 2014 r. Jego ingres do Katedry Legnickiej miał miejsce 28 czerwca 2014 r.

Zawołanie biskupie: EVANGELIO OBOEDIENTIA – EUCHARISTIA
(Posłuszeństwo Ewangelii – Eucharystia)


Biskupi pomocniczy diecezji legnickiej


BISKUPI POMOCNICZY DIECEZJI LEGNICKIEJ

Biskup dr Adam Dyczkowski (w latach 1992 – 1993). Obecnie emerytowany Biskup Zielonogórsko-Gorzowski.

Biskup dr Stefan Regmunt (w latach 1994 – 2007) Obecnie emerytowany Biskup Zielonogórsko-Gorzowski.

Biskup dr Marek Mendyk, obecnie pełniący urząd Biskupa Pomocniczego; święcenia biskupie przyjął w Katedrze Legnickiej 31 stycznia 2009 r. jest równocześnie Wikariuszem Generalnym Biskupa Legnickiego oraz pełni funkcję Prepozyta Legnickiej Kapituły Katedralnej